Dấu hiệu nhận biết thuốc giả và thuốc kém chất lượng

Thuốc giả và thuốc kém chất lượng đều có thể khiến việc điều trị thất bại hoặc gây hại, nhưng chúng không giống nhau. Thuốc giả là sản phẩm bị làm nhái, ghi sai thành phần hoặc nguồn gốc; thuốc kém chất lượng là thuốc thật nhưng không đạt tiêu chuẩn, có thể do sản xuất lỗi hoặc bảo quản sai. Dấu hiệu nhận biết của cả hai nằm ở nguồn mua, giá cả, bao bì, hình thức viên thuốc và cả phản ứng của cơ thể sau khi dùng. Không dấu hiệu nào là chắc chắn tuyệt đối, nhưng nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện là lý do đủ để dừng lại và kiểm tra.

Hai khái niệm dễ bị lẫn lộn

Theo cách hiểu phổ biến trong quản lý dược, thuốc giả bao gồm sản phẩm không có dược chất, có dược chất khác với tên ghi trên nhãn, có hàm lượng sai lệch nhiều so với đăng ký, hoặc bị làm giả nhãn mác, nhà sản xuất. Đây là hành vi cố ý, vi phạm pháp luật nghiêm trọng.

Thuốc kém chất lượng thì do nhà sản xuất hợp pháp làm ra nhưng một lô nào đó không đạt chỉ tiêu, ví dụ hàm lượng thấp, độ hòa tan kém, nhiễm tạp chất. Thuốc cũng có thể xuống cấp sau khi rời nhà máy do bị phơi nắng, để nơi ẩm, vận chuyển sai nhiệt độ. Hiểu sự khác biệt này giúp bạn biết vì sao một thông báo thu hồi không có nghĩa là toàn bộ thương hiệu đều có vấn đề.

Cảnh báo đầu tiên đến từ nơi bán

Phần lớn thuốc giả đến tay người dùng qua các kênh không chính thức. Trước khi nhìn vào hộp thuốc, hãy tự hỏi mình đã mua ở đâu.

• Cửa hàng không có biển hiệu nhà thuốc, không treo giấy phép, người bán không mặc áo blouse hay đeo thẻ.
• Người bán qua mạng xã hội, nhóm chat, livestream, không có địa chỉ cụ thể.
• Người bán sẵn sàng giao thuốc kê đơn mà không hỏi đơn hay tình trạng bệnh.
• Sản phẩm được giới thiệu là «hàng xách tay», «hàng nội bộ bệnh viện», «hàng thanh lý».

Rủi ro của kênh trực tuyến được phân tích kỹ hơn trong bài nguy cơ nhiễm độc từ thuốc lậu mua qua mạng xã hội.

Giá cả và lời quảng cáo bất thường

Giá rẻ hơn hẳn mặt bằng chung ở các nhà thuốc uy tín là dấu hiệu đáng ngờ, nhất là với biệt dược đắt tiền. Ngược lại, có những sản phẩm giả bán giá rất cao kèm lời hứa thần kỳ để tạo cảm giác «hàng hiếm». Cụm từ cần cảnh giác gồm: «chữa khỏi hoàn toàn», «không tác dụng phụ», «dứt điểm sau một liệu trình», «bác sĩ nước ngoài khuyên dùng». Thuốc thật được phép quảng cáo trong khuôn khổ quy định và không ai có thể cam kết chữa khỏi mọi trường hợp.

Quan sát bao bì từ ngoài vào trong

Bao bì là nơi kẻ làm giả hay để lại sơ hở, dù công nghệ in ngày càng tinh vi. Hãy kiểm tra theo thứ tự:

1. Hộp ngoài: chất lượng in, màu sắc đều hay loang, chữ có sắc nét không, có lỗi chính tả không.
2. Thông tin bắt buộc: tên thuốc, hoạt chất, hàm lượng, số đăng ký hoặc số giấy phép nhập khẩu, số lô, ngày sản xuất, hạn dùng, tên và địa chỉ nhà sản xuất.
3. Nhãn phụ tiếng Việt: thuốc nhập khẩu lưu hành hợp pháp phải có nhãn phụ tiếng Việt.
4. Số lô, hạn dùng: in hoặc dập nổi rõ ràng, khớp giữa hộp và vỉ.
5. Tem chống giả: nhiều hãng có tem, mã QR hoặc lớp in đặc biệt. Đối chiếu với thông tin hãng công bố.
6. Tờ hướng dẫn: phải có, in rõ ràng, nội dung khớp với hộp.

Hướng dẫn chi tiết từng chi tiết có thể quan sát bằng mắt được trình bày trong bài phân biệt thuốc thật giả bằng mắt thường.

Viên thuốc, dung dịch có biểu hiện lạ

Khi mở vỉ hoặc chai, so sánh với lần mua trước nếu bạn dùng thuốc lâu dài:

• Viên thuốc khác màu, khác kích thước, cạnh viên sứt mẻ, bề mặt sần hoặc loang màu.
• Viên nén dễ vỡ vụn, viên nang bị móp, dính vào nhau.
• Mùi lạ, vị khác thường.
• Thuốc nước bị vẩn đục, đổi màu, có cặn khi đáng lẽ phải trong.
• Thuốc mỡ, kem bị tách lớp, chảy nước.

Một số biểu hiện như đổi màu, chảy nước có thể do bảo quản sai chứ không phải hàng giả. Dù nguyên nhân là gì, đó đều là thuốc không nên dùng nữa.

Cơ thể phản ứng khác thường sau khi dùng

Đây là dấu hiệu muộn nhưng quan trọng. Nếu bạn dùng một thuốc quen thuộc mà đột nhiên thấy không còn tác dụng, ví dụ huyết áp tăng trở lại dù uống đều, hoặc xuất hiện tác dụng phụ chưa từng gặp, hãy nghĩ tới khả năng thuốc có vấn đề. Đặc biệt cảnh giác nếu một sản phẩm «thảo dược» giúp đỡ đau nhanh bất thường, rồi sau vài tuần thấy mặt tròn, phù, tăng cân, vì đó có thể là dấu hiệu sản phẩm bị trộn corticoid.

Không nên tự kết luận và tự đổi thuốc. Hãy báo bác sĩ điều trị, mang theo vỏ hộp để được đánh giá.

Bảng tóm tắt các nhóm dấu hiệu

Kiểm tra qua nguồn chính thức

Ngoài quan sát, bạn có thể tra số đăng ký trên cơ sở dữ liệu thuốc của Cục Quản lý Dược, đồng thời tìm xem có công văn thu hồi hay cảnh báo thuốc giả nào liên quan đến tên thuốc và số lô của mình. Nếu số đăng ký không tồn tại hoặc thông tin không khớp với nhà sản xuất in trên hộp, đó là dấu hiệu nghiêm trọng.

Dược sĩ tại nhà thuốc uy tín cũng có thể giúp bạn so sánh với hàng chính hãng đang có tại quầy.

Khi nghi ngờ, nên làm gì trước tiên

• Ngừng dùng hộp thuốc nghi ngờ, nhưng không tự ý bỏ điều trị; hỏi bác sĩ để có thuốc thay thế.
• Giữ nguyên vỏ hộp, vỉ thuốc, hóa đơn.
• Nếu có triệu chứng nặng như khó thở, phát ban toàn thân, lơ mơ, đến cơ sở y tế ngay.
• Phản ánh tới Sở Y tế hoặc nơi bán, theo hướng dẫn trong bài về tố giác cơ sở bán thuốc giả.

Nhận biết thuốc giả không phải là kỹ năng của riêng ngành y. Mỗi người tiêu dùng chịu khó nhìn kỹ hộp thuốc và chọn nơi mua đáng tin đều góp phần thu hẹp đất sống của hàng giả.