Nhóm đối tượng dễ trở thành nạn nhân của thuốc giả

Ai cũng có thể mua phải thuốc giả, nhưng một số nhóm người bị nhắm tới nhiều hơn hoặc dễ tổn thương hơn: người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính kéo dài, người đang mong muốn thay đổi ngoại hình nhanh, người sống ở vùng ít cơ sở y tế, và người có thói quen mua thuốc qua mạng. Hiểu vì sao từng nhóm dễ bị ảnh hưởng giúp gia đình và cộng đồng có cách hỗ trợ phù hợp, thay vì chỉ trách người mua «cả tin».

Người cao tuổi: nhiều thuốc, ít thông tin

Người cao tuổi thường dùng cùng lúc nhiều loại thuốc cho huyết áp, tiểu đường, xương khớp, tim mạch. Chi phí thuốc hằng tháng là gánh nặng, nên lời mời mua giá rẻ hơn rất hấp dẫn. Thị lực giảm khiến việc đọc chữ nhỏ trên bao bì khó khăn. Nhiều người ít dùng internet nên không tiếp cận được thông báo thu hồi.

Bên cạnh đó, các buổi «hội thảo sức khỏe», «tặng quà tri ân» thường nhắm tới người lớn tuổi, rồi giới thiệu sản phẩm với giá cao và lời hứa chữa bệnh. Cảm giác được quan tâm khiến họ dễ tin. Gia đình có thể tham khảo bài cách quản lý thuốc cho người cao tuổi an toàn để chủ động hỗ trợ ông bà, cha mẹ.

Người bệnh mạn tính mệt mỏi với điều trị kéo dài

Bệnh xương khớp, gout, hen, vảy nến, tiểu đường đòi hỏi điều trị lâu dài, nhiều khi chỉ kiểm soát chứ không khỏi hẳn. Sau thời gian dài, người bệnh dễ nản và tìm tới các sản phẩm hứa «chữa dứt điểm». Đây chính là nhóm mà sản phẩm đông y trộn corticoid hay nhắm tới, vì corticoid làm giảm đau, giảm viêm rất nhanh, khiến người bệnh tin là thuốc hay.

Hệ quả là người bệnh có thể bỏ thuốc điều trị chính, bệnh nền nặng lên, cộng thêm biến chứng do hoạt chất ẩn. Nếu bạn có người thân trong nhóm này, hãy khuyến khích họ trao đổi với bác sĩ về mọi sản phẩm muốn dùng thêm, và nhắc rằng không nên tự ý ngưng thuốc trong phác đồ.

Người muốn giảm cân, tăng cân hoặc làm đẹp nhanh

Áp lực ngoại hình khiến nhiều người, đặc biệt người trẻ, tìm đến thuốc giảm cân, tăng cân, trắng da, tăng cơ bán trên mạng. Sản phẩm được quảng bá qua người nổi tiếng, hình ảnh trước và sau, phản hồi khách hàng khó kiểm chứng. Do nhu cầu cao và tâm lý muốn kết quả tức thì, người mua ít khi kiểm tra nguồn gốc.

Thành phần ẩn trong các sản phẩm này có thể ảnh hưởng tới tim mạch, thần kinh, gan, thận. Người trẻ còn dễ dùng kéo dài hoặc dùng nhiều sản phẩm cùng lúc.

Người ở vùng sâu, vùng xa

Ở nơi có ít nhà thuốc đạt chuẩn, người dân phụ thuộc vào cửa hàng tạp hóa, người bán dạo hoặc người quen mang thuốc về. Khoảng cách tới bệnh viện xa khiến họ có xu hướng tự mua thuốc thay vì đi khám. Thông tin cảnh báo cũng đến chậm hơn. Đây là môi trường thuận lợi cho thuốc trôi nổi, thuốc hết hạn bị dán nhãn lại, hoặc thuốc giả giá rẻ.

Người quen mua thuốc qua mạng

Sự tiện lợi của mua sắm trực tuyến khiến nhiều người mang thói quen đó sang thuốc. Thuốc kê đơn, thuốc ngủ, thuốc cường dương, thuốc «xách tay» được rao bán trên mạng xã hội và một số trang web không rõ chủ sở hữu. Người mua không gặp dược sĩ, không được hỏi tiền sử, không biết thuốc được bảo quản ra sao trong quá trình vận chuyển.

Trẻ em và phụ nữ mang thai: nạn nhân gián tiếp

Trẻ nhỏ không tự mua thuốc nhưng chịu ảnh hưởng khi cha mẹ mua thuốc hạ sốt, siro ho, men vi sinh, thuốc bổ không rõ nguồn gốc. Cơ thể trẻ nhạy cảm hơn với liều sai và tạp chất. Phụ nữ mang thai thì có thể dùng phải sản phẩm «bổ thai», «an thai» trôi nổi mà thành phần không được kiểm soát, ảnh hưởng tới cả mẹ và thai nhi.

Bảng so sánh nhanh: lý do dễ bị tổn thương

Kẻ bán thuốc giả khai thác tâm lý như thế nào

Hiểu chiêu thức giúp nhận diện nhanh hơn. Một số kỹ thuật thường thấy:

• Tạo khan hiếm: «chỉ còn vài hộp», «khuyến mãi hôm nay».
• Mượn uy tín: gắn danh xưng bác sĩ, lương y, chuyên gia không kiểm chứng được; dùng hình ảnh bệnh viện.
• Đánh vào nỗi sợ: «thuốc tây hại gan thận, dùng sản phẩm tự nhiên này an toàn hơn».
• Bằng chứng giả: lời cảm ơn, ảnh trước sau, video phản hồi được dàn dựng.
• Tạo quan hệ: gọi điện hỏi thăm thường xuyên, tặng quà nhỏ để tạo cảm giác thân thiết.

Dấu hiệu người thân có thể đang dùng sản phẩm đáng ngờ

Nhiều người không kể với gia đình về sản phẩm mình mua vì ngại bị can ngăn. Bạn có thể để ý một số tín hiệu: trong nhà xuất hiện hộp thuốc, gói bột, viên hoàn không nhãn hoặc nhãn toàn tiếng nước ngoài; người thân thường xuyên nhận hàng giao tận nơi; họ nhắc tới một «thầy thuốc» hay «tư vấn viên» gọi điện hằng ngày; hoặc họ bỗng bỏ lịch tái khám vì «đã đỡ nhiều rồi». Về sức khỏe, cần lưu ý nếu thấy mặt tròn hơn, phù chân, tăng cân nhanh, đường huyết hay huyết áp dao động bất thường, mất ngủ, hồi hộp. Những thay đổi này không chắc chắn do thuốc giả, nhưng là lý do chính đáng để mời người thân đi khám và mang theo các sản phẩm đang dùng.

Gia đình và cộng đồng có thể làm gì

Bảo vệ nhóm dễ tổn thương không cần kiến thức y khoa chuyên sâu. Một vài việc nhỏ có tác dụng lớn:

1. Hỏi thăm người thân đang dùng những thuốc, sản phẩm gì, mua ở đâu.
2. Lập danh sách thuốc của người cao tuổi và mang theo khi đi khám.
3. Giúp họ đọc nhãn, kiểm tra hạn dùng, nhãn phụ tiếng Việt.
4. Chia sẻ thông báo thu hồi từ nguồn chính thức, giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu.
5. Đi cùng tới các buổi «hội thảo sức khỏe» nếu người thân muốn tham dự, hoặc khuyên họ tránh.
6. Khuyến khích hỏi dược sĩ, bác sĩ thay vì tin quảng cáo.

Thuốc giả không chỉ là chuyện của người mua. Đó là vấn đề cộng đồng, và những người dễ tổn thương nhất cần được người xung quanh để mắt tới. Để biết cách kiểm tra cụ thể, hãy xem bài dấu hiệu nhận biết thuốc giả và chia sẻ với người thân.