Darkfox Health Education
Trang chủ › Cảnh Báo Y Tế

Hậu quả nghiêm trọng khi tự ý dùng kháng sinh không đơn

Ban biên tập Darkfox Health Education · · Cập nhật
Hậu quả nghiêm trọng khi tự ý dùng kháng sinh không đơn

Tự ý dùng kháng sinh khi không có đơn của bác sĩ có thể gây ra nhiều hậu quả: điều trị sai bệnh, tác dụng phụ và dị ứng nguy hiểm, rối loạn hệ vi khuẩn đường ruột, và quan trọng nhất là góp phần tạo ra vi khuẩn kháng thuốc, khiến lần sau kháng sinh không còn tác dụng. Ở Việt Nam, kháng sinh thuộc nhóm thuốc phải kê đơn, nhưng thói quen ra hiệu thuốc mua «vài viên kháng sinh cho nhanh khỏi» vẫn còn phổ biến. Bài viết giải thích vì sao thói quen này nguy hiểm và nên làm gì thay thế.

Kháng sinh không phải thuốc «chữa mọi thứ»

Kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn. Chúng không diệt được virus, nguyên nhân của phần lớn các trường hợp cảm lạnh, cúm, đau họng thông thường, viêm phế quản cấp ở người khỏe mạnh hay tiêu chảy do virus. Khi bạn uống kháng sinh cho một bệnh do virus, bạn nhận toàn bộ rủi ro của thuốc mà không nhận được lợi ích nào. Người bệnh thường cảm thấy «đỡ hơn» sau vài ngày, nhưng đó là do bệnh tự giới hạn, không phải nhờ kháng sinh.

Ngay cả khi bệnh do vi khuẩn, mỗi loại kháng sinh có phổ tác dụng riêng. Chọn đúng loại, đúng liều, đúng thời gian cần dựa trên chẩn đoán, đôi khi cả xét nghiệm. Đây là việc người bán thuốc hay người bệnh không thể tự làm thay bác sĩ.

Kháng thuốc: hậu quả không dừng lại ở một người

Mỗi lần dùng kháng sinh, vi khuẩn nhạy cảm bị tiêu diệt, còn những con có khả năng chống chịu sống sót và nhân lên. Dùng không cần thiết, dùng liều thấp, dùng ngắt quãng hoặc dừng sớm đều tạo điều kiện cho quá trình chọn lọc này. Gen kháng thuốc còn có thể truyền giữa các vi khuẩn.

Hậu quả là những bệnh nhiễm khuẩn vốn dễ chữa trở nên khó điều trị, cần kháng sinh mạnh hơn, đắt hơn, nhiều tác dụng phụ hơn, phải nằm viện lâu hơn. Tổ chức Y tế Thế giới đã nhiều lần cảnh báo kháng kháng sinh là một trong những mối đe dọa lớn với sức khỏe toàn cầu. Đây là vấn đề của cả cộng đồng: vi khuẩn kháng thuốc lây từ người này sang người khác, kể cả người chưa bao giờ lạm dụng kháng sinh.

Tác dụng phụ và dị ứng có thể rất nặng

Kháng sinh có thể gây nhiều tác dụng không mong muốn, từ nhẹ đến đe dọa tính mạng:

  • Tiêu hóa: buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy. Một số trường hợp tiêu chảy nặng do vi khuẩn Clostridioides difficile phát triển khi hệ vi khuẩn ruột bị xáo trộn.
  • Dị ứng: nổi mề đay, ngứa, phù mặt, môi. Nặng nhất là sốc phản vệ, cần cấp cứu ngay.
  • Phản ứng da nghiêm trọng: hiếm gặp nhưng nguy hiểm, như hội chứng Stevens-Johnson với tổn thương da và niêm mạc lan rộng.
  • Ảnh hưởng gan, thận, thính giác, gân: tùy nhóm kháng sinh.
  • Nhiễm nấm: như nấm miệng, nấm âm đạo khi vi khuẩn có lợi bị tiêu diệt.

Khi được bác sĩ kê đơn, bạn được hỏi về tiền sử dị ứng, bệnh gan thận, thuốc đang dùng, có thai hay không. Khi tự mua, toàn bộ bước sàng lọc này bị bỏ qua. Để nhận biết sớm phản ứng nguy hiểm, bạn có thể đọc bài dấu hiệu dị ứng thuốc và cách xử trí khẩn cấp.

Che lấp bệnh thật, chậm chẩn đoán

Một cơn sốt kéo dài, ho lâu ngày, tiểu buốt, đau bụng có thể là biểu hiện của nhiều bệnh khác nhau, có bệnh nghiêm trọng. Uống kháng sinh tự ý có thể làm triệu chứng tạm giảm, khiến người bệnh chủ quan không đi khám. Khi đến viện, bệnh đã tiến triển, xét nghiệm cấy vi khuẩn cũng khó cho kết quả chính xác vì đã dùng kháng sinh trước đó. Bác sĩ mất đi thông tin quan trọng để chọn thuốc phù hợp.

Tương tác với thuốc đang dùng

Một số kháng sinh tương tác với thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc chống động kinh, thuốc tránh thai, thuốc điều trị dạ dày hay thậm chí sữa, thuốc chứa sắt, canxi. Tương tác có thể làm giảm tác dụng của kháng sinh hoặc làm tăng độc tính của thuốc khác. Người cao tuổi dùng nhiều thuốc cùng lúc là đối tượng chịu rủi ro lớn. Tìm hiểu thêm trong bài tương tác thuốc nguy hiểm cần biết.

Những thói quen sai phổ biến

Thói quenVì sao có hại
Mua kháng sinh khi bị cảm, đau họngPhần lớn do virus, kháng sinh không có tác dụng
Dùng lại đơn cũ hoặc thuốc thừaBệnh lần này có thể khác, thuốc có thể đã hỏng
Dùng kháng sinh của người khácSai loại, sai liều, bỏ qua tiền sử dị ứng
Thấy đỡ thì dừng ngayCó thể không diệt hết vi khuẩn khi bác sĩ yêu cầu đủ liệu trình
Đổi qua lại nhiều loại khi chưa khỏiTăng nguy cơ kháng thuốc và tác dụng phụ

Rủi ro kép khi mua kháng sinh ở nguồn không rõ

Kháng sinh là một trong những nhóm thuốc bị làm giả nhiều vì nhu cầu cao. Kháng sinh giả có thể không có hoạt chất hoặc chỉ có một phần hàm lượng. Dùng phải loại này vừa không chữa được bệnh, vừa là môi trường lý tưởng cho vi khuẩn kháng thuốc vì tiếp xúc với nồng độ thuốc thấp. Mua ở nơi không có đơn thường cũng là mua ở nơi ít kiểm soát chất lượng, nên rủi ro được nhân đôi. Bài tác hại của việc mua thuốc kê đơn không qua bác sĩ phân tích rõ hơn vấn đề này.

Dùng kháng sinh có trách nhiệm trông như thế nào

  1. Chỉ dùng kháng sinh khi được bác sĩ kê đơn sau khi khám.
  2. Báo cho bác sĩ tiền sử dị ứng thuốc, bệnh nền, thuốc đang dùng, tình trạng mang thai, cho con bú.
  3. Dùng đúng loại, đúng cách, đúng thời gian bác sĩ chỉ định; hỏi lại nếu chưa rõ.
  4. Không tự ý dừng hoặc kéo dài; nếu có tác dụng phụ, liên hệ bác sĩ để được điều chỉnh.
  5. Không chia sẻ kháng sinh với người khác, không giữ lại thuốc thừa để dùng lần sau.
  6. Hỏi dược sĩ cách uống: trước hay sau ăn, tránh dùng chung với thực phẩm hay thuốc nào.

Khi nào cần đi khám thay vì chờ tự khỏi

Đa số bệnh cảm thông thường tự khỏi sau vài ngày với nghỉ ngơi, uống đủ nước. Tuy nhiên, hãy đi khám nếu: sốt cao kéo dài, khó thở, đau ngực, ho ra máu, đau tai dữ dội, tiểu buốt kèm sốt, đau bụng nhiều, tiêu chảy kèm máu hoặc dấu hiệu mất nước, trẻ nhỏ bỏ bú, li bì, người cao tuổi lú lẫn. Đây là lúc bác sĩ cần đánh giá xem có nhiễm khuẩn hay không và có cần kháng sinh hay không.

Kháng sinh là thành tựu lớn của y học, nhưng hiệu quả của chúng là tài sản chung. Mỗi lần từ chối dùng kháng sinh không cần thiết là bạn đang bảo vệ chính mình và những người xung quanh.

Câu hỏi thường gặp

Bị viêm họng có cần uống kháng sinh không?

Phần lớn viêm họng là do virus và không cần kháng sinh. Một số trường hợp do vi khuẩn mới cần điều trị kháng sinh, và việc phân biệt cần bác sĩ khám. Hãy đi khám nếu sốt cao, đau họng dữ dội hoặc kéo dài.

Tôi lỡ uống kháng sinh không đơn vài ngày, giờ phải làm sao?

Hãy ngừng tự dùng và đi khám để bác sĩ đánh giá bệnh. Kể rõ tên thuốc và số ngày đã uống. Nếu có phát ban, khó thở hoặc tiêu chảy nặng, cần đến cơ sở y tế ngay.

Kháng sinh có làm yếu sức đề kháng không?

Kháng sinh không trực tiếp làm suy giảm miễn dịch, nhưng có thể làm xáo trộn hệ vi khuẩn có lợi trong ruột. Dùng đúng chỉ định giúp hạn chế tác động này.

Vì sao nhà thuốc không được bán kháng sinh khi không có đơn?

Kháng sinh thuộc nhóm thuốc kê đơn theo quy định. Việc này nhằm bảo đảm người bệnh được chẩn đoán đúng và hạn chế tình trạng kháng thuốc trong cộng đồng.

Bài liên quan