Dấu hiệu dị ứng thuốc và cách xử trí khẩn cấp

Dị ứng thuốc có thể biểu hiện từ nổi mẩn ngứa nhẹ đến sốc phản vệ đe dọa tính mạng. Các dấu hiệu cần cảnh giác gồm nổi mề đay, ngứa, phát ban, sưng môi mắt mặt, khó thở, thở rít, chóng mặt, tụt huyết áp, đau bụng nôn mửa sau khi dùng thuốc. Khi có khó thở, sưng lưỡi họng, choáng ngất hoặc phát ban lan nhanh kèm mệt lả, hãy ngừng thuốc và gọi cấp cứu 115 ngay. Bài viết giúp bạn phân biệt các mức độ, biết việc cần làm trong những phút đầu và cách phòng tránh tái phát.

Dị ứng thuốc khác tác dụng phụ ra sao

Tác dụng phụ là phản ứng có thể dự đoán từ cơ chế của thuốc, như buồn ngủ khi dùng thuốc chống dị ứng thế hệ cũ, hay đau bụng khi dùng thuốc giảm đau chống viêm. Dị ứng thuốc là phản ứng của hệ miễn dịch, coi thuốc như chất lạ và phản ứng quá mức. Dị ứng không phụ thuộc nhiều vào liều; lượng nhỏ cũng có thể gây phản ứng nặng ở người đã mẫn cảm. Một người từng dị ứng với một thuốc có nguy cơ phản ứng lại, thậm chí nặng hơn, khi dùng lại thuốc đó hoặc thuốc cùng nhóm.

Một số nhóm thuốc hay được nhắc tới trong dị ứng gồm kháng sinh (đặc biệt nhóm penicillin và một số nhóm khác), thuốc giảm đau chống viêm không steroid, thuốc chống động kinh, thuốc cản quang, nhưng về nguyên tắc thuốc nào cũng có thể gây dị ứng ở một số người.

Phân loại theo mức độ biểu hiện

Sốc phản vệ: những phút đầu quyết định

Sốc phản vệ là phản ứng dị ứng toàn thân nghiêm trọng, thường xảy ra nhanh, trong vài phút đến một giờ sau khi tiếp xúc với thuốc, đặc biệt với thuốc tiêm. Dấu hiệu gợi ý:

• Khó thở, thở khò khè, cảm giác nghẹn cổ, khàn tiếng.
• Sưng môi, lưỡi, họng.
• Choáng váng, vã mồ hôi, da tái, mạch nhanh yếu, ngất.
• Mề đay lan nhanh, ngứa toàn thân, đỏ bừng.
• Đau bụng quặn, nôn, tiêu chảy.
• Cảm giác lo sợ bất thường.

Việc cần làm ngay

1. Gọi cấp cứu 115 hoặc nhờ người gọi, nói rõ nghi sốc phản vệ do thuốc.
2. Ngừng tiếp xúc với thuốc nghi ngờ (ngừng truyền, ngừng uống).
3. Đặt người bệnh nằm, kê chân cao nếu choáng; nếu khó thở, cho ngồi ở tư thế dễ thở; nếu nôn hoặc lơ mơ, nằm nghiêng an toàn.
4. Nếu người bệnh đã được bác sĩ kê bút tiêm adrenaline và hướng dẫn cách dùng, sử dụng theo đúng hướng dẫn đã được dặn.
5. Theo dõi nhịp thở, ý thức cho tới khi nhân viên y tế đến. Nếu ngừng thở, ngừng tim, tiến hành hồi sức tim phổi nếu bạn đã được huấn luyện.

Không cho người bệnh uống gì khi đang khó thở hoặc lơ mơ. Không tự chở người bệnh nặng nếu có thể gọi cấp cứu, vì nhân viên y tế có thể xử trí ngay trên đường.

Phản ứng muộn: xuất hiện sau nhiều ngày

Không phải dị ứng nào cũng xuất hiện ngay. Một số phản ứng xảy ra sau vài ngày đến vài tuần dùng thuốc, như phát ban dạng sởi, sốt, sưng hạch, hoặc nặng hơn là các phản ứng da nghiêm trọng như hội chứng Stevens-Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc, hay hội chứng DRESS kèm tổn thương gan, thận. Dấu hiệu cảnh báo gồm sốt kèm phát ban, bọng nước, loét miệng, mắt đỏ rát, da bong tróc. Đây là tình trạng cấp cứu cần đến bệnh viện ngay.

Sau khi qua cơn: ghi nhận và báo cáo

Sau khi được xử trí, hãy làm những việc sau để bảo vệ bản thân về lâu dài:

• Hỏi bác sĩ tên chính xác của thuốc nghi gây dị ứng, cả tên hoạt chất.
• Ghi vào sổ khám bệnh, ứng dụng sức khỏe, và lưu trong điện thoại.
• Xin bác sĩ thẻ hoặc giấy ghi nhận dị ứng nếu cơ sở có cấp.
• Báo cho người thân để họ có thể thông tin khi bạn không tự nói được.
• Hỏi về các thuốc cùng nhóm cần tránh.

Cơ sở y tế có quy trình báo cáo phản ứng có hại của thuốc lên hệ thống cảnh giác dược. Thông tin này góp phần theo dõi an toàn thuốc trên toàn quốc.

Phòng tránh dị ứng tái phát

1. Luôn kể tiền sử dị ứng với mọi bác sĩ, nha sĩ, dược sĩ, kể cả khi họ không hỏi.
2. Đọc thành phần trên nhãn để tránh hoạt chất đã dị ứng nằm trong thuốc phối hợp; xem bài cách đọc nhãn thuốc.
3. Không tự mua thuốc, đặc biệt kháng sinh, khi chưa được khám. Bài hậu quả khi tự ý dùng kháng sinh giải thích thêm.
4. Cẩn trọng với thuốc không rõ nguồn gốc, vì không biết chính xác thành phần.
5. Khi dùng thuốc mới, đặc biệt lần đầu, chú ý cơ thể trong những giờ đầu.

Trẻ em và người cao tuổi

Trẻ nhỏ chưa thể diễn tả cảm giác khó chịu, nên cha mẹ cần quan sát: quấy khóc bất thường, phát ban, sưng mặt, thở nhanh, bỏ bú sau khi uống thuốc. Người cao tuổi có thể biểu hiện không điển hình như lú lẫn, mệt lả. Nếu nghi ngờ, ngừng thuốc và liên hệ cơ sở y tế. Thông tin về dùng thuốc cho trẻ có trong bài sử dụng thuốc an toàn cho trẻ em.

Những ngộ nhận cần bỏ

• «Đã dùng thuốc này nhiều lần nên không thể dị ứng»: dị ứng có thể xuất hiện ở lần dùng sau, dù trước đó không sao.
• «Chỉ ngứa chút thì cứ uống tiếp»: phản ứng nhẹ có thể tiến triển nặng hơn; cần hỏi bác sĩ.
• «Thuốc nam không gây dị ứng»: thảo dược cũng có thể gây dị ứng.
• «Uống thuốc chống dị ứng là đủ»: với sốc phản vệ, thuốc chống dị ứng đường uống không thay thế được cấp cứu.